არჩევანის პარადოქსი: 3 მიზეზი, რატომ იწვევს მრავალფეროვნება შფოთვას და არა თავისუფლებას (ბარი შვარცის კვალდაკვალ)

დასავლური ინდუსტრიული 

საზოგადოებების „ოფიციალური დოგმა“ მარტივ სილოგიზმს ეფუძნება: მოქალაქეთა კეთილდღეობის 

გასაზრდელად საჭიროა მათი 

თავისუფლების გაზრდა; თავისუფლება, თავის მხრივ, არჩევანის შესაძლებლობების 

მაქსიმიზაციაში გამოიხატება. შესაბამისად, რაც მეტი არჩევანი გვაქვს - სუპერმარკეტის დახლზე, კარიერულ განვითარებასა თუ პირად 

ცხოვრებაში - მით უფრო თავისუფლები  და ბედნიერები უნდა ვიყოთ.

ეს ლოგიკა იმდენად ღრმად არის  გამჯდარი თანამედროვე ინსტიტუციურ და ეკონომიკურ აზროვნებაში, რომ მისი ეჭვქვეშ დაყენება თითქმის ერესად აღიქმება. თუმცა, სოციალური ფსიქოლოგიისა და ქცევითი 

ეკონომიკის კვლევები, განსაკუთრებით, ბარი შვარცის ფუნდამენტური ნაშრომი „არჩევანის პარადოქსი“, საპირისპირო გვიმტკიცებს: ჰიპერ-არჩევანის ეპოქაში მრავალფეროვნება იქცა არა გათავისუფლების, არამედ ფსიქო-სოციალური ჩაგვრის ინსტრუმენტად (Schwartz, 2004).

წინამდებარე ანალიზის მიზანია, სოციოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ თეორიებზე დაყრდნობით  განვიხილოთ  სამი გამორჩეული მექანიზმი, რომელთა გამოც არჩევანის სიჭარბე იწვევს  სოციალურ შფოთვას და გადაწყვეტილების მიღების შეზღუდვას:

1. გადაწყვეტილების მიღების უუნარობა: კოგნიტიური გადატვირთვა და ინერცია

პირველი და ყველაზე თვალსაჩინო ეფექტი, რომელსაც არჩევანის სიჭარბე იწვევს, არის მოქმედების უუნარობა. კლასიკური რაციონალური არჩევანის თეორია ვარაუდობს, რომ ადამიანები არიან რაციონალური აგენტები, რომლებსაც შეუძლიათ დაამუშაონ 

ინფორმაცია და მიიღონ ოპტიმალური გადაწყვეტილება, საკუთარი სარგებლის მაქსიმიზაციისთვის (Coleman, 1990). თუმცა, ეს თეორია აიგნორებს ადამიანის ფსიქიკის 

„შეზღუდულ რაციონალურობას“, კონცეფციას, რომელიც ჰერბერტ საიმონმა შემოიტანა. საიმონის მიხედვით, ადამიანის კოგნიტიური რესურსები ლიმიტირებულია; როდესაც ალტერნატივების რაოდენობა  აღემატება დამუშავების შესაძლებლობას, სისტემა „იჭედება“ (Simon, 1955).

ამის ემპირიული დასტურია შინა აიენგარისა და მარკ ლეპერის ცნობილი „ჯემის ექსპერიმენტი“: - კვლევამ აჩვენა, რომ როდესაც მომხმარებელს სთავაზობდნენ ჯემის 24 სახეობას, დაინტერესება მაღალი იყო, მაგრამ ყიდვის მაჩვენებელი - მხოლოდ 3%. მაშინ, როცა 6 სახეობის შეთავაზებისას, ყიდვის მაჩვენებელი 30%-მდე გაიზარდა (Iyengar & Lepper, 2000).

სოციოლოგიურ ჭრილში, ეს ფენომენი სცდება სუპერმარკეტის ფარგლებს. თანამედროვე ადამიანი დგას ე.წ. „ბიოგრაფიული არჩევანის“ წინაშე. ენტონი გიდენსი აღნიშნავს, რომ გვიანდელ მოდერნში „მე“ (Self) გახდა რეფლექსიური პროექტი - ჩვენ იძულებულნი ვართ, მუდმივად ავირჩიოთ, ვინ ვიყოთ, რა პროფესია გვქონდეს და რა ღირებულებებს ვემსახუროთ (Giddens, 1991). როდესაც არჩევანი უსასრულოა, შიში იმისა, რომ „არასწორ არჩევანს“ გავაკეთებთ, იწვევს შფოთვას. შედეგად, ინდივიდები ხშირად საერთოდ თავს არიდებენ არჩევანს (მაგ. აგვიანებენ საპენსიო სქემაში ჩართვას, აჭიანურებენ ქორწინებას), რაც საბოლოოდ ამცირებს მათ სოციალურ და ეკონომიკურ კეთილდღეობას.

2. ალტერნატიული დანახარჯების ფსიქოლოგია და კმაყოფილების ეროზია

მაშინაც კი, როდესაც ინდივიდი ახერხებს არჩევანის გაკეთებას, კმაყოფილების ხარისხი 

ჰიპერ-მრავალფეროვან გარემოში მნიშვნელოვნად დაბალია. ამის მიზეზი ეკონომიკურ და 

ფსიქოლოგიურ ფენომენში - „ალტერნატიულ დანახარჯში“ (Opportunity Cost) იმალება. ეკონომიკური განმარტებით, ნებისმიერი არჩევანის ღირებულება არის ის, რაზეც უარს ვამბობთ ამ არჩევანის სასარგებლოდ. თუმცა, სოციალურ ფსიქოლოგიაში 

ეს ტრანსფორმირდება „სინანულის წინასწარ განცდად“ - ფიქრი იმაზე, „რა მოხდებოდა, სხვა გზა რომ ამერჩია“ (Roese, 1997).

რაც უფრო მეტია ალტერნატივა, მით უფრო დიდია „უარყოფილი შესაძლებლობა”. დანიელ კანემანისა და ამოს ტვერსკის „პერსპექტივების თეორია“ ამტკიცებს, რომ დანაკარგის განცდა, ფსიქოლოგიურად, ორჯერ უფრო ძლიერია, ვიდრე მოგების (Kahneman & Tversky, 1979).

მრავალფეროვანი არჩევანის პირობებში,არჩეული ნივთის ან ცხოვრებისეული გზის დადებითი თვისებები იჩრდილება ყველა იმ პოტენციური სარგებლით, რომელიც „სხვა შესაძლო არჩევანს“ ჰქონდა.

ამას შეიძლება დავუკავშიროთ  ჰაბერმასის „სასიცოცხლო სამყაროს კოლონიზაცია“ სადაც ბაზრის ლოგიკა იჭრება ჩვენს ემოციურ სფეროში და შეუძლებელს ხდის უბრალო ტკბობას, რადგან ტკბობა მოითხოვს მომენტზე კონცენტრაციას, ხოლო ჭარბი არჩევანი გვაიძულებს ვიფიქროთ იმაზე, რაც არ გვაქვს.

3. პასუხისმგებლობის ტვირთი და „მე“-ს დეპრესია

მესამე და ყველაზე ღრმა სოციოლოგიური მიზეზი, რის გამოც არჩევანი შფოთვას იწვევს, არის პასუხისმგებლობის ტვირთი. ტრადიციულ საზოგადოებებში ან შეზღუდული არჩევანის პირობებში, წარუმატებლობა ან უკმაყოფილება ხშირად გარე ფაქტორებს მიეწერებოდა: „სხვა არჩევანი არ იყო“, „ბედმა ასე ინება“, „ღმერთის ნებაა“. ასეთ დროს, ინდივიდი თავისუფალია პერსონალური დანაშაულის განცდისგან. ხოლო ნეოლიბერალურ კულტურაში, სადაც არჩევანი შეუზღუდავია, წარუმატებლობის ერთადერთი მიზეზი თავად ინდივიდია.

ულრიხ ბეკი, „რისკის საზოგადოების“ თეორეტიკოსი, წერდა, რომ თანამედროვეობაში სისტემური პრობლემები ტრანსფორმირდება ინდივიდუალურ ბიოგრაფიულ გამოწვევებად (Beck, 1992). თუ შარვალი არ გერგებათ, ეს არა მწარმოებლის, არამედ თქვენი სხეულის ბრალია. თუ კარიერით უკმაყოფილო ხართ, ეს თქვენი ცუდი არჩევანის შედეგია. ბარი შვარცი აღნიშნავს, რომ ეს „პასუხისმგებლობის ტვირთი“ არის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი განვითარებულ ქვეყნებში კლინიკური დეპრესიის ზრდისა. მარტინ სელიგმანის „შესწავლილი უმწეობის“ (Learned Helplessness) თეორია აქ ახალ განზომილებას იძენს: როდესაც ადამიანი თვლის, რომ შედეგი მთლიანად მის კონტროლქვეშაა (რადგან არჩევანი ჰქონდა), ნეგატიური შედეგი იწვევს თვითგვემას და თვითშეფასების რღვევას (Seligman, 1975).

განსაკუთრებით საინტერესოა ე.წ. „მაქსიმაიზერების” პარადოქსი. ადამიანები, რომლებიც ცდილობენ მხოლოდ „საუკეთესო“ არჩეონ - ყველაზე მეტად ზარალდებიან ამ ტვირთით. ხარჯავენ კოლოსალურ დროს შედარებაზე და საბოლოოდ უფრო უკმაყოფილონი რჩებიან, ვიდრე უბრალოდ ისინი, რომლებიც ირჩევენ „საკმარისად კარგს“.

სოციალური ნორმები დღეს ჩვენგან სწორედ მაქსიმიზაციას მოითხოვს („არ დასჯერდე ნაკლებს“), რაც რეალურად შეიძლება ნევროზული საზოგადოების რეცეპტიც იყოს.

შეჯამების სახით უნდა ითქვას, რომ კავშირი არჩევანსა და თავისუფლებას შორის არ არის წრფივი; არჩევანის გარკვეულ დონემდე ზრდა მართლაც ზრდის თავისუფლებას, მაგრამ „კრიტიკული წერტილის“ შემდეგ ამცირებენ კეთილდღეობას.

როგორც ერიხ ფრომი თავის კლასიკურ ნაშრომში „გაქცევა თავისუფლებისგან“ გვაფრთხილებდა,ქაოტური, სტრუქტურის არმქონე არჩევანი ინდივიდს ტოვებს მარტოს, დაუცველსა და შფოთვით მოცულს (Fromm, 1941).

ორგანიზაციებისთვისა და პოლიტიკის შემქმნელებისთვის ეს ნიშნავს, რომ საჭიროა ე.წ. „არჩევანის არქიტექტურის“ დანერგვა (Thaler & Sunstein, 2008).

მიზანი უნდა იყოს არა არჩევანის უსასრულო გამრავლება, არამედ სტრუქტურირებული, მართვადი არჩევანის გარემოს შექმნა. ინდივიდუალურ დონეზე კი, გადარჩენის გზა „ნებაყოფლობითი შეზღუდვა“ და „საკმარისად კარგის“ ფილოსოფიის მიღებაა. პარადოქსულია, მაგრამ დღევანდელ სამყაროში ჭეშმარიტი თავისუფლება 

შეიძლება იყოს სწორედ უარი მუდმივ არჩევანზე.

გამოყენებული ლიტერატურა 

Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. Sage.

Coleman, J. S. (1990). Foundations of social theory. Harvard University Press.

Fromm, E. (1941). Escape from freedom. Farrar & Rinehart.

Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.

Iyengar, S. S., & Lepper, M. R. (2000). When choice is demotivating: Can one desire too much of a good thing? Journal of Personality and Social Psychology, 79(6), 995–1006.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291.

Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin, 121(1), 133–148.

Schwartz, B. (2004). The paradox of choice: Why more is less. Ecco.

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death. W. H. Freeman.

Simon, H. A. (1955). A behavioral model of rational choice. The Quarterly Journal of Economics, 69(1), 99–118.

Thaler, R. H., & Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving decisions about health, wealth, and happiness. Yale University Press.