რატომ არ პასუხობენ ადამიანები კითხვარებს გულწრფელად? ოთხი ფსიქოსოციალური ბარიერი კვლევის პროცესში

სოციოლოგიური კვლევის ფუნდამენტური დაშვება, რომ რესპონდენტი წარმოადგენს ინფორმაციის 

გამჭვირვალე წყაროს, ხშირად აკადემიურ ილუზია 

უფროა, ვიდრე ემპირიული მოცემულობა. კვლევითი პროცესი, თავისი არსით, არ არის მხოლოდ მონაცემთა მექანიკური შეგროვება; იგი არის კომპლექსური სოციალური ინტერაქცია, სადაც კითხვარი მოქმედებს როგორც სოციალური 

სცენა, ხოლო რესპონდენტი - როგორც აქტორი.

როდესაც  ვსვამთ კითხვას, თუ რატომ არ პასუხობენ ადამიანები კითხვარებს 

გულწრფელად, უნდა გავცდეთ „ტყუილის“ ბინარულ გაგებას და შევხედოთ ამ პროცესს სოციალური კონსტრუქციონიზმისა და სიმბოლური ინტერაქციონიზმის პერსპექტივიდან. გულწრფელობის ნაკლებობა კვლევაში ხშირად არა ინდივიდუალური მავნებლობა, არამედ სოციალური თვითგადარჩენის, კოგნიტიური ეკონომიისა და კულტურული დისტანციის კანონზომიერი შედეგია.

პირველი და, შესაძლოა, ყველაზე ფუნდამენტური ბარიერი, რომელიც კვლევის პროცესში „სიმართლის“ დეფორმაციას იწვევს, არის რესპონდენტის მიერ საკუთარი „მეს“ პრეზენტაცია. ირვინგ გოფმანის (Goffman, 1959) თეორიის თანახმად, სოციალური ინტერაქცია არის დრამატურგიული აქტი, სადაც ინდივიდები ცდილობენ მართონ ის შთაბეჭდილება, რომელსაც სხვებზე ტოვებენ. კვლევითი ინტერვიუ ან თუნდაც ანონიმური კითხვარი არ არის „ვაკუუმი“, არამედ სიტუაცია, სადაც რესპონდენტი აღიქვამს მკვლევარს როგორც აუდიტორიას. გოფმანისეული „წინა პლანის“ კონცეფცია გვკარნახობს, რომ რესპონდენტი პასუხებს არჩევს არა საკუთარი რეალური გამოცდილების, არამედ იმ სოციალურად მისაღები ხატის საფუძველზე, რომლის დემონსტრირებაც მას მოცემულ მომენტში სურს. სოციალური სასურველობის ფენომენი, რომელიც ფართოდ არის 

შესწავლილი კვლევით მეთოდოლოგიაში (Tourangeau & Yan, 2007), სწორედ ამ ინტერაქციული რიტუალის ნაწილია. რესპონდენტი გრძნობს ნორმატიულ წნეხს, უპასუხოს ისე, როგორც „კარგ მოქალაქეს“ ან „ინფორმირებულ მომხმარებელს“ შეეფერება, რაც ქმნის მნიშვნელოვან ნაპრალს 

დეკლარირებულ და რეალურ ქცევას შორის.

მეორე ბარიერი მჭიდროდ უკავშირდება სიმბოლურ ძალადობასა და კულტურულ კაპიტალს, რასაც პიერ ბურდიე (Bourdieu, 1991) აღწერს როგორც ენობრივ ბაზარზე არსებულ უთანასწორობას. კითხვარის დიზაინი, მისი ლექსიკა და სტრუქტურა ხშირად დემონსტრირებს აკადემიური ან მენეჯერული ელიტის ენას, რომელიც შეიძლება სრულიად უცხო ან დამაბნეველი იყოს რესპონდენტთა გარკვეული ჯგუფებისთვის. როდესაც კითხვა არ შეესაბამება რესპონდენტის ყოველდღიურ ცხოვრებისეულ სამყაროს, წარმოიქმნება „სემანტიკური გაუცხოება“. ასეთ დროს რესპონდენტი პასუხობს არა იმიტომ, რომ მას აქვს მკაფიო პოზიცია, არამედ იმიტომ, რომ კვლევა ამას აიძულებს.  შედეგად, ჩვენ ვიღებთ არა რეალურ სოციალურ მოცემულობას, არამედ რესპონდენტის მცდელობას, თავი დააღწიოს სიმბოლურ დომინაციას იმით, რომ „სწორად“ უპასუხოს გაუგებარ კითხვებს.

ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას ეთიკური სტანდარტების ჭრილში, რადგან ESOMAR-ის (2016) სახელმძღვანელო პრინციპები მოითხოვს რესპონდენტის უფლებების დაცვას, თუმცა იშვიათად საუბრობს იმ ეპისტემოლოგიურ ძალადობაზე, რომელსაც ცუდად სტრუქტურირებული 

კითხვარი ახორციელებს.

მესამე მნიშვნელოვანი ბარიერია კოგნიტიური დაღლილობა, რაც ჰერბერტ საიმონის (Simon, 1957) შეზღუდული რაციონალობის თეორიიდან მომდინარეობს და მოგვიანებით ჰოვარდ შუმანისა და სტენლი პრესერის (Schuman & Presser, 1981) მიერ იქნა ადაპტირებული კვლევის მეთოდოლოგიაში. კვლევა რესპონდენტისგან მოითხოვს მნიშვნელოვან კოგნიტიურ ძალისხმევას: კითხვის ინტერპრეტაციას, მეხსიერებიდან ინფორმაციის ამოღებას, შეფასებას და პასუხის ფორმატირებას (Tourangeau et al., 2000). როდესაც კითხვარი არის ზედმეტად გრძელი, ერთფეროვანი ან რთული, რესპონდენტი გადადის „ენერგიის დაზოგვის“ რეჟიმში. ნაცვლად იმისა, რომ შეძლოს ყველაზე ზუსტი პასუხის ძიება, ირჩევს პირველსავე დამაკმაყოფილებელ ან ნეიტრალურ ვარიანტს. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა „შუა წერტილის“ არჩევისას ან კითხვების ბლოკების ერთნაირად მონიშვნისას.  კროზნიკი (Krosnick, 1991) აღნიშნავს, რომ ეს ქცევა არ არის შემთხვევითი შეცდომა; არამედ რაციონალური პასუხი კვლევით ინსტრუმენტზე, რომელიც ვერ ითვალისწინებს რესპონდენტის კოგნიტიურ ლიმიტებს. ამ თვალსაზრისით, „არაგულწრფელობა“ აქ არის არა მორალური კატეგორია, არამედ რესპონდენტის მცდელობა, მინიმალური დანახარჯებით დაასრულოს მისთვის თავსმოხვეული სოციალური დავალება.

მეოთხე ბარიერი, რომელიც ხშირად უგულებელყოფილია ტექნიკურ ანგარიშებში, არის ინსტიტუციური უნდობლობა და ძალაუფლებრივი ასიმეტრია.  რესპონდენტი ქვეცნობიერად აღიქვამს კვლევას, როგორც კონტროლისა და ზედამხედველობის მექანიზმს. თუ კვლევა ხორციელდება ისეთ გარემოში, სადაც არსებობს დაბალი ნდობა სახელმწიფო თუ კერძო ინსტიტუციების მიმართ, რესპონდენტი იყენებს „სუსტთა წინააღმდეგობას“ (Scott, 1985). ტყუილი, ინფორმაციის დამალვა ან დამახინჯება ხდება თავდაცვითი სტრატეგია იმ სისტემის წინააღმდეგ, რომელიც ცდილობს ინდივიდის „გაციფრულებას“ და კატეგორიზაციას. ეს განსაკუთრებით რელევანტურია სენსიტიური თემების კვლევისას (მაგ. შემოსავლები, პოლიტიკური განწყობები, დევიანტური ქცევა). როგორც APA-ს (2017) ეთიკური კოდექსი მიუთითებს, კონფიდენციალურობა არის ნდობის საფუძველი, თუმცა სოციალური რეალობა გვიჩვენებს, რომ მხოლოდ ფორმალური გარანტიები ვერ ანეიტრალებს იმ ისტორიულ და სტრუქტურულ უნდობლობას, რომელიც რესპონდენტს აიძულებს, ააგოს „საინფორმაციო ბარიერები“ საკუთარ თავსა და მკვლევარს შორის.

საბოლოო ჯამში, კვლევის ვალიდურობის პრობლემა არ დაიყვანება მხოლოდ ტექნიკურ ხარვეზებამდე. გულწრფელობის ნაკლებობა არის სოციალური სიგნალი, რომელიც მიგვითითებს იმაზე, რომ კვლევითი პროცესი დაშორებულია რეალურ სოციალურ კონტექსტს.

იმისათვის, რომ გავიგოთ, რატომ არ პასუხობენ ადამიანები გულწრფელად, უნდა შევწყვიტოთ მათთან, როგორც „მონაცემთა ობიექტებთან“ ურთიერთობა და დავინახოთ ისინი, როგორც აქტიური სუბიექტები, რომლებიც მუდმივად აწარმოებენ საკუთარ სოციალურ რეალობას. სოციოლოგიური კვლევის ნამდვილი ხელოვნება მდგომარეობს არა იმაში, რომ ვაიძულოთ რესპონდენტი იყოს გულწრფელი, არამედ იმაში, რომ შევქმნათ ისეთი კვლევითი გარემო, სადაც გულწრფელობა სოციალურად უფრო მომგებიანი და ბუნებრივი იქნება. ეს მოითხოვს გადასვლას მკაცრი პოზიტივიზმიდან უფრო ჰერმენევტიკულ და ეთიკურად მგრძნობიარე მიდგომებზე, სადაც მონაცემი აღიქმება როგორც თანაშემოქმედება და არა როგორც „მოპოვებული“ ნადავლი.

ბიბლიოგრაფია

American Psychological Association (APA). (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. APA.

Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. Doubleday.

Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press.

Bourdieu, P. (1979). Public opinion does not exist. In A. Mattelart & S. Siegelaub (Eds.), Communication and class struggle (Vol. 1). International General.

Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.

Crowne, D. P., & Marlowe, D. (1960). A new scale of social desirability independent of psychopathology. Journal of Consulting Psychology, 24(4), 349-354.

ESOMAR. (2016). ICC/ESOMAR International Code on Market, Opinion and Social Research and Data Analytics. ESOMAR.

Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison. Pantheon.

Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday.

Groves, R. M., et al. (2009). Survey methodology. John Wiley & Sons.

Krosnick, J. A. (1991). Response strategies for coping with the cognitive demands of attitude measures in surveys. Applied Cognitive Psychology, 5(3), 213-236.

Presser, S., et al. (2004). Methods for testing and evaluating survey questionnaires. Wiley.

Schuman, H., & Presser, S. (1981). Questions and answers in attitude surveys: Experiments on question form, wording, and context. Academic Press.

Scott, J. C. (1985). Weapons of the weak: Everyday forms of peasant resistance. Yale University Press.

Simon, H. A. (1957). Models of man: Social and rational. Wiley.

Sudman, S., Bradburn, N. M., & Schwarz, N. (1996). Thinking about answers: The application of cognitive processes to survey methodology. Jossey-Bass.

Tourangeau, R., Rips, L. J., & Rasinski, K. (2000). The psychology of survey response. Cambridge University Press.

Tourangeau, R., & Yan, T. (2007). Sensitive questions in surveys. Psychological Bulletin, 133(5), 859-883.

Willis, G. B. (2005). Cognitive interviewing: A tool for improving questionnaire design. Sage Publications.

Zajonc, R. B. (1980). Feeling and thinking: Preferences need no inferences. American Psychologist, 35(2), 151-175.